Risti Antghi

(secnda prt)

Fritli 'd pm

Ōv cōt e risun

Mistchi 'd furmintun

La mnstra frta

 

Ed slit la rezdra, int al preparr la mnstra, la stva simper un p abundnta cun al j amzri , nca perch tnti vlti, al secnd l'ēra dimndi mgher. Se, p, a gh' armagnva 'd la mnstra in tti 'l manēri la gnva mia butda via: divşa dal brd, s' al gh'ēra, e unda cun ōv, farina e sl la gnva şmercda in md enrgich. La nōva şmercinsa a cuciardi la sr stda frta, int al destrt buiĵnt acs da utgnr dal gustōşi fritli che, desps, ēren un bun secnd pit. Se p la mnstra armşa l'ēra rs, m nca per cambir gni tnt un p la lsta dal magnr, la zdōra, in pst dal sl la 'gh metva al scher, e a i guernva cun 'd la mēla, in cl d l a 's prva magnr nca un gustōş dōls dimndi stim da i rags.

 

Ōv cōt e risun

 

In prmavira na dal prmi verdr che purtva in tvla la rezdra ēren i risun, 'n' rba ch'la nasva salvdga, dimndi comna int nster pr che i rags, st a j c dal dni 'd la c, a tulven s.

Cl'rba gustōşa la purtva 'na grsa quantit ed vitamna C e B, dimndi tila dp l'invren e che la gh' va un eft destuşgnt per tt al crp.

I risun cat s a gnven pul e lav bin a mōten gh gnva las un pcun ed raşa perch, alōra, a gh'ēra 'l dt: "Pi n amr e pi fn bin!", per ser p taj e un a l'ōv ct, e fr acs 'na bla insalatuna.

Csta bin cundda cun li bun e aşj, l'ēra 'na pietnsa frsca e rinfursnt.

Pōst che alōra la fm l'ēra simper dimndi, an n'ēra mia difcil vder a tirs s, cun la brşa dal pn, i rst dal cundimint e lasr acs i pit pul ch' an gh'ēra gnn bişgn ed lavri

A 's cuntva che 'na zdōra dimndi sparagnna la ripetva: "Per ch' j m un ōv a tsta ind i risun l' pch e d n trp, bin m a gh' i dgh sins' ōv!"

Int al giurndi cun dimndi lavōr, in d 'gh vrva dimndi frsa, cla verdra ch la prva ser cundda cun cun un sufrt chld ed grs ed niml, che, in pi 'd dr un savōr particulr l'ēra dimndi sustansiōş.

Cst incra un mutv ed ringrasiamint p'r al "sgnōr Niml", 'na bstia che per la s utilit al mrita dabun scrver al s nm cun la ltra grnda.

 

Ciciolta

 

Ciamda nca cpa 'd tsta l'ēra, l' incra, un gustōş cumpandegh da tajr a fti o dadin.

'Na vlta al masin e i s ajutnt a spulpven al pi pusbil j s cun la mra 'd utgnr dimndi chrna da mter int i salm che gnven p mantgn int al frsch ed la cantina. Intōren a la tsta e al filun 'd la schna, a gh'armagnva per 'na buna quantit che dificilmint a 's prva tōr via. P'r an butr via cl tt bin ed Dio a gnven ft a pcun e stract int al parōl e p ms insm a la tulirla. Ch al masin al dividva la chrna da j s che p l'insavurva bin a mōten cun j udōr e al la metva dinter a la psga dal niml, che prma l'ēra stda lavda e infida cun l'ria. Pō se s' gh vrva dr 'na bla sistemasiun al prodt utgn, as metva a bjer per 'n ēter pr 'd ōri.

Sufrt a pcun cun dal pomdr, l'ēra invēci l'idela cpia per la pulinta, in cmbi 'd la lngua dal niml stacta e tajda a fetlini sutli.

 

Al pn ct ind al brd

 

A la domnica a gnva ft al brd e galina per i quadertin o al tajadli e per secnd a 's magnv nca la chrna 'd la galina, cst per al sucedva desps a c di cuntadin m dificilmint in cla di bracint e mēno incra in cla di camarnt.

Se la dispinsa la permetva, o s' a 's ricurdva 'na qulch fsta, la zdōra la priva nca fr qul 'd pi e preparr 'na srta ed pulpetun.

A gnva rad dal pn e un pō ed furmj, cun d ōv e j udōr: un cucr 'd arbuni triddi, un spgh 'd j pist, dal rusmarin e dal sl, a gnva prepar un impst ch' al gnva ft s cme 'n salamin vuj int 'na psa 'd cutun bin lighda apnt cme ' n salm, acs l'impst al se spargnva mia int la parlta e dp 'na quarantina ed mint ed cutra int al brōd al gnva las arsorres e qundi serv in tvla dp avirel taj a fti.

Chi prva al metv int l'impst nch ed la chrna maşnda, qund p la rezdōra la vriva fr bla figra, invēci ed vujr s al pn int la psa 'd cutun, cun l'impst l'impva la pla dal cl ed la galina, seinsa la tsta (m gh'ēra nca chi 'gh la lasva in bla mstra), e ligh da i d c.

Al cl pn ed galina l'ēra n di magnr pi lf dal ls ed la dumnica.

 

Fritli ed pm

 

'Na volta an gh'ēra mia i frgo, gnn la pusibilit ed comercr cun i paiş luntn acs che nch al cunsm ed la frta l'ēra de stagiun. I pm campanin cch, savur e ' d durda, a 's mantgnven int l'invren dinter a dal casti pni 'd pja o ms insma dal j si int al granr: a mucven 'na culuradra roşda m mantgnven intēr al savōr. Cun cst, al timp dal fsti 'd Nadl, la zdōra la prva preparr un dōls dimndi lf. A gnven taj a fetlini e las insavurr per un' ōra dinter a 'n licvōr dls, p gnven quac cun 'na pastla fta cun farina, scher e ōv e p frti int al destrt buĵnt.

Spulvr cun dal scher ēren 'na guluşaria.

 

Pulinta cnsa

 

La pulinta la rapreşentva un pit nich ch'al priva cambir a secnd dal divrsi cnsi. Invēci 'd purtr al pastun dur insma la s sa, in d 'l prva ser taj cun al catarerstich fl , la pulinta la gnva msa dal parōl diretamint ind al pit ed l'invid a tvla in d la priva ser insavurda cun divrs cundimint: butēr e furmj rad, butēr e cunsrva 'd pomdr, butēr o grs e sigla, butēr e pomdr cun sanssa (per i pi rch). Un di cundiminbt pi cgnus ind la nstra zna l'ēra l'ajda un sufrt ed grs ed niml cun sigla e j trid. Soqunt a preparven la bgna e 'gh bagnven la pulinta, ed j ter a metven i tri elemint int al pastun ed cutra da utgnr acs 'na fuşiun nica. Pi insma 'l difcil l'ēra l'ajda di nbil ch'la gnva preparda cun pn, nōşi, brd, j e tri spsi: st rista l' int al lber "Libro novo nel qual si insegna a far d'ogni sorte di vivanda", ed Cristoforo da Messinbugo, cōgh ed la cōrt estinsa dal 1524 fn qund l' mrt, simper a Ferra, int al 1548.

 

Sampt a ls

Al masin al tajva al sampt da niml a l'altsa 'd la cavglia, po', tt via cun di cōlp precş ed rampin j ungn che gnven vind insm a i pil al strasr, cun un cōlp sch ed marasin al tajva in dō prti tt i sampt. Quisch a gnven p ms insma 'l saladōr per ser quac dal sl e mantg p'r al futr. Per la precişiun i sampt andven da ml as prst e dunca a duvven int tti 'l manēri ser magn dinter i quarnta d da la masadra, subt dōp avir magn i rugnun e al cōr e j s. Lav bin dal sl, a gnven ms, insm a la cva, a bjer int la parlta. 'Na volta stract ēren serv in tvla cumpagn da 'na slsa fta cun sufrt e grs, pomdr e i fasulun binch dal Ppa.

A gh'ēra l'uşnsa che in tvla a gnva serv un mz sampt per gni invid a cumincr, cst l' cra, dal rezdōr, ai ragasō gh tuchva la cva e cl che gh' armagnva al dni per lōr gnva ms in ōvra al dt "L' dmj cuntintres che partnder".

 

Virsa e cudghn

 

A 's trta 'd un cambiamint, incō quşi dal tt bandun, a la rista dal cudghn cun i faşō che invēci la reşst al pasr ed j n.

La virşa l'ēra cultivda da tt per la s utilit in cuşina: la 's mantgnva frsca per dimndi timp.

Mint'r al cudghn a buĵva int la parlta, gni tnt sfurac cun la fursina per fr in mōd ch'al cherpsa ma, la rezdōra la preparva al s dgn cuntōren cun la virşa.

Bujda, m per pch, sōl ch' a 's lēva al bj, la verdra, tajda cca, la gnva p msa sufrzer cun al grs a fōgh alēgher.

Insavurda bin a mōten la virşa, la zdōra la vudva int la tgia dal vin e 'd l'aşj, la quacva cun un qurc e la lasva maşrr al tt m st vlta a fōgh bs dimndi. Al cudghn, finalmint prnt, al gnva tje da la rezdōra e ms int la bgna preparda prma cun la verdra.

Cl stuv che 'd virşa e cudghn, dal savōr frt e sal, al sr prpia un pit da turnr a catr.

 

Mistchi 'd furmintn

 

Dp avir nt bin a mōten al mn cun dal destrt, per vansr di tacads fastidiōş, la rezdōra la tulva 'd la farina zla buna e bin pulda e l'impastva cun cva e sba, s' gh l'va la 'gh prva mter nca soqunt chch 'd va psa. A la fn la dividva l'impst in fritli ovli, grsi cme 'n pgn e lti un centmeter crca, che gnven cti int al fōren o insma 'l prēdi dal camin, a s' utgnva di bisct savur da pucr int al vin dōls int i d ed fsta.

 

Cst l' un elinch cch ed soqunti risti di st magnr antgh, dimndi ed quisch nuter incō, un p per abitdin un p per i savōr ma tnt gustōş p'r al nstri bchi, an srn mia bun ed magnri.

Prma prt

Risti arşni