La stria dal savun

 

Savun 'd Aleppo*

Savun ed Marslia*

Pcun ed savun antgh*

Per l'm modren al savun al rapreşinta un qul ed necesri, un strumint ch' an pōl ma arnunsir da druvrel, qund a'gh n' bişgn, da l'insi a la fn ed la giurnda, per sintires bin dinter ed l e 'd permtregh e de str in mz a chi ter sinsa che chi ter arsen al nş.

Insm a l'urgin dal nm quelchidn al pinsa che la parla "savun" al deşvgna da la culina Sapo in dve j antgh rumn a sacrifichven dal bsti e a bruşven j s. A 's cnta che al sndri e al grs a culven p vrs la rva dal Tevere e a cuntt cun l'cva a dven vta a 'na srta ed savun. A 's cnta nca che al pst l'ēra cgnus dal lavandri rumni che saĵven, per speriĵnsa, che in cl pst dal fim a 's prva fr 'na buna bughda.

Int realt csta l' 'na fla vst che i rst dal bsti masdi an gnven ma las ind i pst di sacrifsi m a gnven druv per fr da magnr ( a prt j s che davira a gnven bruş). In pi al nmer di sacrifsi per fr la quantit ed grs e sndra, ch' l' ar duv dr urgin a st fenmen, an v ma d' acrdi cun cl ch' a vn cunt insm a i sacrifsi ft int l' antga Rma. L'istsa culina Sapo an n mai stda catda e an s' mai sav cun sicursa in d' l'ēra.

A gh' chi dş che la parla "sap" la deşvna dal latin "sebum" osia "grs". In realt la prma vlta ch'a vn druv la parola "sapo" l' int al lber "Naturalis historia" ed Plinio al Vc ch' al mda la parla "saipo" druvda da i Gl.

M la stria, ed cl qul che nuter incō a druvm desps int la giurnda, la parts da dimndi luntn. Al savun l' st invent in Mesopotania int al 2800 p.C., int la zna ed Babilonia dv' incō a gh' l'Iran.

L'ēra un insm d' cva, li ed sna e sda fta cun al j rbi e tgn dinter in cilnder ed crēta, dve, intajdi insm, st dzifr dal risti per dr 'n' ajt int la preparasiun. In pi st cat 'na tavlta ed crēta cun 'na scrta cun carter "cuneiformi" fta int al 2200 p.C. crca cun spiegh la preparasiun dal savun.

Al papr 'd Erbes, che 's gh d la dta ed la XVIII rsa egsia (1530 p.C. al 1290 p.C. crca), cun pi precişiun al rgn ed Amenhotep I (1517 p.C. - 1497 p.C.), a gh' scrt dal j infurmasiun insm al ft che j egisin a 's lavven cun un gner ed savun ft cun 'na şmercinsa 'd li ed grs ed bstia e 'd rbi cun di sl ed sda fta simper cun dal j rbi. Ed j ter papr ed l'antgh Egt a prlen ed sustnsi, nca ch 'na srta ed savun, druv per la preparasiun ed la lna.

Int l' antga Rma an gh' ma nisn sgn de st prodt. A 's s che la pulisa l' an fs ma prpria 'na precedinsa p'r j antgh rumn, e, qund a 's lavven int i stabilimint di bgn a druvn al msim ed la pmza, ed la sda, ed la crēta fna fna, o farina ed fva e dp al bgn a 's fven di masg cun l'li 'd ulva.

Per, al savun, l'ēra cgnus, Plinio al Vc, ind la s " Naturalis historia ", al cta la manēra che da la sndra e da i grs, şmerc insm, a 's pōl utgnr di prodt (pomti) druvdi, acs a gnva dt alōra, p'r i cav. Secnd l a 's dv a i Gl l'invensiun dal savun, che lōr a ciamven "saipo", un'invenzione dei Galli per dare una tinta rossastra ai capelli; chi al cgnusva, dunca, an al mtiva ma in relasiun cun la pulisa personla m a la tintra di cav. Plinio per an ēra ma trp d' acrdi druvr al savun e al critichva dimndi l'ş che a n'in fven i Gl e i Tudsch j m pi che ch' al dni.

M al savun cme l'intendm incō al 's st pas da j arb cun i scmbi cun al mnd ocidentl al timp dal Cruşdi (1096 1270).

Alōra j arb per fr al savun a partven da l'li 'd ulva o 'd tm e n st i prm a druvr la sda cvstica e dunca, in prtica, n j inventōr dal modren savun.

Int al VII scol al savun al vn ft a Nablus (Palestina), Kufa (Irak) e Basra (Irak).

Int al 981 al savun al gnva vind per 3 Dirhams. Int i manuscrt 'd Al-Razis a gh' scrt dal risti p'r al savun; in ter manuscrt dal XIII scol, cat da pch, a gh' scrt dal j tri risti per fr al savun.

Grsia a i Crus sti savun n st purt in Europa. In soqunt paiş, Spgna, Itlia e Frncia a vn arft la rista per fr al savun in md diferint e frel cun ed diter elemint al pst ed l' li 'd ulva e 'd lver.

Al prmi fbrichi ed savun 'd Europa n st impiantdi in al XII scol, dp al Cruşdi, in Spgna (Castiglia) e in Itlia (Savuna e Vensia), p in Frncia a Marslia dv' nas apnt al savun ed Marslia ch' l' eredit al sistēma ed la fabricasiun dal savun 'd Aleppo (Sria) (ft ed partinsa cun l'li 'd ulva e 'd lver) ch' l' a l'urgin ed tt i savun dr dal mnd. In Spgna, dunca, a se sparpgna al famōş savun ed Castiglia, ch' al cipa al nm dal Rgn ed Castiglia dve al vn ft secnd 'na manēra divrsa e pi cumplichda.

Simper int al XII scol a 's cumncia a fr al famōş savun ed Marslia, druv incra incō, alōra l'ēra ft cun l'li 'd ulva e carbunt 'd sda (a l'poca cun la parla "sda" a gnva ciam al carbunt ed sodio che a l'insi al gnva ft a bruşr dal pinti cme la "salicornia" - 'n' rba ch ns in dv' a gh' ed l'cva salda). Al savun ed Marslia al vn cgnus bin prst in tōt Europa, al tca al pnt pi lt ind al timp dal rgn ed Luigi XIV, al s culōr l' vird e alōra l'ēra vind in pant ed vnt chilo o a barti da snch chlo e j t fōra rgola ind la preparasiun ēren pun cun severit, cme pervd al decrt Colbert dal 1688 vr da Luigi XIV:

 

Non si potr utilizzare nella fabbricazione di sapone, con barilla, soda o cenere, nessun grasso, burro n altro materiale; ma soltanto di puro olio di oliva, e senza mescolanza di grasso, a pena di confisca delle merci.

 

L' indstria francişa dal savun la se şlrga simper di pi, grsia a la qualit dal matri prmi garantda da contrl sevēr, tnt che int al 1906 la rista dal savun Marslia la vn fisda secnd amzri bin precşi: p'r al 63% 'd li ed plma, p'r al 9% ed sda, p'r al 28% 'd cva. Sōl dp la Secnda gura mundila Marslia la prd al prm pst, perch, grsia al'indstria, a crs la produsiun 'd elemint chmich a bs cst e 'd cunseguinsa a dvinta imposbil e an paghva ma mantgnr la produsiun 'd un savun ch' al vōl la sirca ed matri prmi per frsa tti naturli.

Ble int al 1789 grsia al chmich Nicolas Leblanc (1742 1806) a 's cumncia al sistēma ed trasfurmr al sl comn in sda cvstica, int al 1870 a 's drōva al sistēma dal chmich bēlga Ernest Solvay (1838 1922), ch' al vin druv incra incō, e int al 1823 al chmich franciş Michel Eugne Chevreul (1785 1889) al pblica un stdi insm al propriet chmichi dal savun cst al d al va a 'na produsiun in grsi quantit e a bs cst.

Dimndi sit ed l'Europa a pretnden d' ser stda la prma a fr al savun in Europa: Marslia, Savuna, Gallipoli, Gnva, Vensia e va acs. Int al nasiun ch' a prlen l'ingliş al savun ft cun l'li 'd ulva o in tti al manēri ft sōl cun 'd l'li ft cun al j rbi, l' ciam Savun ed Castiglia e dunca, da ch' la prti, a 'gh vn d 'n urgin tta spagnōla.

Al savun pi stim ch' a 's cgnsa l' al savun ft in Sria ind la sitadina 'd Aleppo da dve cl gner ed savun al cipa al nm. I sirin n dimndi gelōş ed la sō rista, m a 's s che al sō savun l' ft in md principl cun l'li 'd ulva ch' gh vn zunt li ed lver in 'na quantit ch'la pōl andr dal 5% al 25%.

Per dimndi scol al savun l' st druv dal cls socli pi rchi, in pi bişgna cunsiderr che l'idja ed pulisa la s' şvilupda ind al timp, s' a 's pinsa che la buna abitdin ed lavres al mn in mz a i dutōr, p'r an tachr ma dal malati, la s' şvilupeda sōl int al XVIII scol. Sōl dp al şvilp ed l'indstria (1700 crca), ch' l' perms 'na produsiun in grsa schla e a prsi bs, al savun l' cuminc a 'd ser druv nca tr' al cls pi puvrti

La cunseguinsa dirta l' che la pulisa personla la dvinta a purtda ed mn ed grsi fti ed la popolasiun, ma sōl ed ch al pōl permetrs ed cumprr di savun ed lso ft cun dal matri serndi. Da la met ed l'Otsint fr al bgn al dvinta norml, ma al strp, e da j n Sinqunta dal Novsit al pblich al gh' st mn 'na variet ed gner ed savun, fti cun tnti diferinsi lighdi a i stdi insm al variasiun dal sustnsi e a i sitēma ed produsiun.

A partr da j n 50 al pst dal savun naturl l' st ciap, in buna prt, da di detersv artificl ft in laboratri, pi a bun march ch'a deşvnen tt dal petrli, tra quisch al "sodio lauril solfato" ch' l' druv in grsa prt per fr al "shampoo", la s'cima da bgn, psta p'r i dint, savun e va acs

Al savun an 's drōva mia sōl per la pulisa ed tt i d, m l' druv nca per i zōgh di pi cch, dve, da dimndi timp, a fn da padrun al bli ed savun. A fri an 'gh vōl ma dimndi: un tubt cun ed l' cva e, per l'apnt, savun, un serct da sufiregh dinter e dal scher o glicirna per fr durr di pi al bli cun al ritardr al şvapurr ed l'cva. Un usvj a la bun per fr divertr e ind l' ists timp duchr insm al propriet ed 'na sustnsa ch' la vn druvda in tnt md. In pi bişgna drla cra: vder vulr al bli ed savun cun i tnt culōr l' simper bl a tti 'l j et.

*(foto da Wikipedia.it)

ş e abitdin

Al savun ft in c