Al Castl e la Pēv ed Muntc

 

Al Castl

La facda 'd S.Dunin

L'altr ed S.Dunin

Al Castl l' 'd sicr al monumint pi impurtnt ed Muntc.

'Na prma furtsa l' 'd arfres al period intōren a l'etē ed Matlda (XII-XII scol), cm' a 's pōl vder da un documint dal 1114 cun la frma 'd la Cuntsa, m l' sōl int la secnda met dal '200 ch'es pl parlr ed 'na vira e prpia rca tirda po' z int al 1317 da Gilberto da Curz. Per la s puşisiun stratgica, a mza via 'd la Vl ed l' Ėinsa, a gh' st d un rōl 'd avistamint e prm bastiun int al sistēma 'd difiş ms in t dai Cansa un p prma ed j Apenin.

L'uşnsa la d la costrusiun ed la "Rotnda" al cmandnt Alberico da Barbiano, pra ch' a 's pōl vder incra per e la s larghsa cun 'na bun aprt dal riblsi. Int al 1426 a vnen fti dal justadri a vra 'd Agnolo della Pergola. Tr' al 1437 e al 1438 al castl al vn rinfurs cun la sistemasiun dal fusun, di nōv intervint a vni ft in divrs n tr' al 1440 e al 1455 cun cuntnvi pri ed rinfrs e restver dirt da j inzgnēr Accorso e Guglielmo da Fn. Di bastiun, mr intren e fusun n st ft al timp ed l'ocupasiun ed Guido Torello ed Torcra e incra da j Estins int al 1486 e 1495 cun l'intervint ed l'architt ferariş Biagio Rossetti (1447-1516). A s' trat 'd un grs arnuvamint ed tt j impint ed difişa ch' l' purt al şvilp dal mri ed cnta per pi ed 1300 mēter cun la destinasiun ed la nōva zna a ser quacda da c e strdi civli ch' al sr p al prm impint del cinter stōrich 'd incō.

Int al 1536 a 's vd la necesit ed rifursr incra di pi al mri cun l'alvr di mrel, arnōv di pst per i s'cip a mcia e la justadra di turiun cun al canunēri e i fusun. Divrsi pri n stdi fti prma 'd tt a la met dal XVI scol cun al cuncōrs di mister muradōr Cesare e Leonello Agazzi ferariş, Tommaso Casteldardi arşn, Matteo Alghisio da Chrp, Antonio Maria Natoli ed Prma.

ter rinfrs e sistemasiun a vne fti int al cōrs dal XVIII scol. Int al 1572 a vn tir s un teter in 'na sla ed la galeria 'd colegamint tr'al castl cun la Rutnda. Dal relasiun ed Ludovico Bolognini, inzgnēr dal dca, fti int al 1775 e int al 1789 a' s lz che la rca l' in brti cundisiun. Cun i restver dal 1813-23 a vn nca tir s la sflsa ed pōrdegh vrs la pisa.

L'impalcadra dal d 'd incō la 's arf al trd medioēv. La fabricasiun l' andda avnti cun intervint n adrē cl'ter fn al XVI scol p'r al vrir ed j Estins e in particul ed Luigi I d' Este (1594 1664) che ch al gh' st ed c dal 1638.

Al castl l' st nca la c di Vicedomini per dimndi timp a gh'ven al funsiun ed vicri prma di vschev ed Prma p 'd j Estins.

La rca la sra al l vrs sir dal grp ed c e la 's cta al cinter 'd un grs cuntōren rifurs o sitadla cun muradri a schrpa e bastiun rutnd int i spgol. L'impalcadra la fa un cvadrilter ma regolr cun dinter al curtl, deşgn da intervint ft in pochi gndi dp. La prt pi antga l' fta dal turs o tra 'd l'arlj msa int l'ngol tra nt e matina. Csta, a pinta quadrda, la vn s al pra ed 'na tra pi cca ch'la gh' 'd finch dal lē tra nt e matina, dal crp dal stbil cun i mrel. Tti dō a gh'n un gr cumplēt ed riblsi e merladra ghibelina quacda da un tt. 'Na lnga campgna de schv la perms ed catr di rst antgh ed grs valōr tra quisch un simitri dal timp ed l'impēr fund da Carlo Magno (VII-IX scol), 'na furnş per la produsiun ed la calsinta e un mulin. Impurtnt, al pin nbil, un afrsch dal XIV scol cun figur la Madna in trno cun al Bambin e i Snt Jchem e Antni. A 's vden incra trt dal mri 'd cuntōren cun i fundamint di tr turiun dal cuntōren e rst dal fusun. Al cuntōren di mr 'd la sitadla l'ēra ft da un mr a schrpa cun tri quadrdi a j ngol e di trv mister lngh i lē; a gh'ēra d ingrs: la prta Vcia a nt e tirda z int al 1874 e la prta Nōva vrs mezd tirda z int al 1902. Tr' al dō dti a vnen nca ridti al mri.

S' es v dinter dal piasl ed la Rca a 's rva int al curtl ed la Ruchta ch'l' st quac int al 1947. 'Na schla, che 'na vlta l'ēra sarda, la prta ind i soterni. Tr' al sli 'l pin tra a gh' la sla dal Bargl ciamda acs perch, int al XVII, cla sla ch e al cmbri d'ed sōver l'ēra l'apartamint dal bargl, al cmandnd dal gurdi. Dp lapartamint l' st druv dal prncip Luigi I d' Este. Int la sla a gh'ēra un camin artstich cun al stma di Viscunt, adsa al camin l' int i Muşi Cvich ed Rz.

 

La Pēv

 

La Pēv ed Muntc, dedichda a S.Dunin, l' a sra 'd la Strda Pruvincla 12 per S.Ilri e a crca 200 mēter a nōt dal cinter. La fundasiun ed cla cēşa ch la dēv ser, snsa dbi, msa int i prm scol ed la cunversiun al Vangēli da teritri. Se int l' 822 al Vschev ed Rz al ghva di trin e bin da ch' al prti ch, an gh prva ma ser, alōra, un uratri cun l'ists nm; fōrsi cst l' deşgn dal dicon Rainaldo ed la Pēv dal bōregh S.Dunin ed Fidinsa che int al 991 l'va cumpr a Muntc un fnd da Prangarda mujēra dal marchiş Manfrdo fiōl dal pver Arduino.

La cēşa, dinter a Diceşa ed Prma fin a i prm ed l' 800, int al 1233 la ghva al ttol ed "Plebes de Monticulo" cun sta al cēşi ed S.Pēder ed Brch, S.Giulin ed la Gida, S.Nicol ed Querigh, S.Maria Madlina e Rz e 'na capla a Calfia. Tr' al 1596 e al 1600 al stbil al vn arft insm a la tra dal campni, a gh' vIn zunt la cannica int al 1613.

Int al 1687 st ft di lavōr a la facda.

Int al 1828 la vn msa sta al Vschev e Diceşa 'd Rz.

L'architetra ed la cēşa l' dal gner tuscn/etrsch cun tr navdi e l'bsida a başlt a mz sirc. La facda l' divşa in tri prti e girda vrs matina. La navda centrla cla pi lrga l' pi lnga ed cli ed finch, cun un purdghl a tri lş cun la vlta a vla. La facda l' şlansda, incurnişda da fnti cluni e cun al fruntun a teringol, al cinter, dinter 'na ncia cun in lta un teringol, la sttva 'd S.Dunin. La tra dal campni, alvda int al 1948, la vn s tra la capla a drta da preşbitri, l'bsida e la cannica.

L'intren l' a tri navdi divşi da pilster che tnen s 'd j rch arbas, cun sē capli per l. In fnd a la navda centrla, quacda da vlti a vla, a gh' al presbitri, la fins cun 'n bsida a mz sirc cun dinter un cro ed lgn ed l' Otsint. Ai l dal preşbitri a gh'n ter dō capli na dedichda a la Madna dal Grsi cun dinter al S.S.Sacramint e cl'tra dedichda a S.Francsch 'd Assisi. Al cro 'd lgn l' l'pra ed j ebansta intajadōr Brindani 'd Muntc. La grsa crōş ch'la vn z dal suft l' in lgn pitur 'd binch minter al crucefs l' in chertapsta 'd tnt culōr.

Tti 'l vedrdi 'd la cēşa n pra artigianla dal Novsint fta da i F.lli Poli 'd Veruna. L'altr magiōr, sopust dp la rifōrma dal XX scol, l' dub davnti da un palit dal Setsint cun al cinter la figra dal suld Dunin, cun la tsta in mn e 'na crōş al pst ed la tsta.

Int al preşbitri a gh' la tila 'd Jean-Baptiste Le Bel cun Sn Dunin, dal 1720.

In na dal capli 'd finch a gh' la vsca dal batz ch' l' dal XII scol, msa in d l' ads int al 1865.

I cmn

Muntc